ଫେରିବନି ସେ କାର୍ତ୍ତିକ

 କାଶୀପୁର କାହାଣୀ: ୭

ଫେରିବନି ସେ କାର୍ତ୍ତିକ

## ପ୍ରଥମ ପରିଚ୍ଛେଦ: ସ୍ମୃତିର ଆକାଶ ଦୀପ

ଏ କଥା ଆଜିର ନୁହେଁ, ମୋ ଛୋଟବେଳର କଥା… ଯେତେବେଳେ କାଶୀପୁର ଗାଁର ମାଟିରେ ଆଧୁନିକତାର କଳାଧୂଆଁ ପଶି ନଥିଲା। ସମୟ ବଦଳିଛି, ହେଲେ ଆଶ୍ୱିନ ଶେଷ ହୋଇ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପହିଲି ପବନ ଦେହକୁ ଛୁଇଁଲା ମାତ୍ରେ, ମନଟା ଆପେ ଆପେ ପଛକୁ ଫେରିଯାଏ। ସ୍ମୃତିର ପେଡ଼ି ଭିତରୁ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇଉଠନ୍ତି ସେହି ପାଞ୍ଚଜଣ ବୁଢ଼ୀ, ଯେଉଁମାନେ ଥିଲେ ସେ ସମୟରେ କାଶୀପୁରର କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପ୍ରାଣକେନ୍ଦ୍ର।

ମୋ ଜେଜେମା, ଦୁରା ଆଜ୍ଞାଙ୍କ ମା’, ସାହେବାନି ଆତା, ରମା ଆଇ, ଆଉ ଦାଦା ମା’—ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ନେଇ ଗାଁର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଜମିଉଠେ। କେବଳ ସେମାନେ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆଉ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି ଆଖପାଖ ଗାଁର ଅନ୍ୟ ବୁଢ଼ୀମାନେ ବି ଆସି ଏମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି। ବୟସର ଅପରାହ୍ନରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଏହି ମଣିଷଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସଟା କେବଳ ଏକ ବ୍ରତ ନଥିଲା, ବରଂ ଥିଲା ଏକ ମହାଉତ୍ସବ।

---

## ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିଚ୍ଛେଦ: ଜେଜେମା’ର ଚପଳତା ଓ ଦୂତିର ସ୍ମୃତି

କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିବା ଆଗରୁ ଆମ ଘରେ ସବୁଠୁ ଅଧିକ ବ୍ୟସ୍ତ ରହେ ମୋ ଜେଜେମା। ତା’ର ସେହି ତରତର ଭାବ ଆଜି ବି ମୋ ଆଖିରେ ନାଚିଯାଏ।

> "ରେ ବାବୁ! କୁମ୍ଭାର ଶାଳରୁ ହାଣ୍ଡି ଆସିଲା କି ନାହିଁ ବୁଝିଲୁ? ବାଉଁଶଟା କାଟି ଆଣିଲୁ, ଚଉଁରା ମୂଳେ ଆକାଶ ଦୀପ ଟାଙ୍ଗିବାକୁ ହେବ। ସମୟ ନାହିଁ, ଶୀଘ୍ର କର!"

ଜେଜେମା’ର ଆଉ ଏକ ରୂପ ଥିଲା କଳାକାରର ରୂପ। ବଜାରରୁ କେମିକାଲ ରଙ୍ଗ କିଣିବାର ସେ ପ୍ରଥା ନଥିଲା। ଜେଜେମା ପ୍ରକୃତିରୁ ରଙ୍ଗ ଖୋଜି ଆଣୁଥିଲା। କୃଷ୍ଣଚୂଡ଼ା ପତ୍ରକୁ ବାଟି ସବୁଜ ରଙ୍ଗ, ନଡ଼ିଆ ସଢେଇକୁ ପୋଡ଼ି କଳା ରଙ୍ଗ, ଶୁଖିଲା ହଳଦୀ ଗୁଣ୍ଡରୁ ଚମତ୍କାର ହଳଦିଆ ଆଉ ଚୂନ ପଥରକୁ ଘଷି ଧଲା ରଙ୍ଗ ତିଆରି କରୁଥିଲା। ସେହି ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗର ଚମକ ଆଜିର ମାର୍କେଟ ରଙ୍ଗରେ କାହିଁ!

---

## ତୃତୀୟ ପରିଚ୍ଛେଦ: ହବିଷର ନିୟମ ଓ ପୁରାଣର ସ୍ୱର

ମାସ ସାରା ଜେଜେମା ଗୋଟିଏ ଓଳି ଅନ୍ନ ଖାଇ ହବିଷ ପାଳନ କରେ। ସେତେବେଳେ ଘରର ନିୟମ କାନୁନ ବହୁତ କଡ଼ା। ପୂଜା ଘର ହେଉ କି ହବିଷ ରାନ୍ଧିବା ସ୍ଥାନ—ଆମକୁ ସେପଟେ ଯିବା ମନା।

"ଆରେ ଛୁଆଁଛୁଇଁ ହେଇଯିବ, ଦୂରେଇ ରୁହ!" ଜେଜେମା’ର ଏହି ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଆମେ ସବୁ ଦୂରରେ ଥାଇ ତା’ର ସେହି ନିଷ୍ଠାକୁ ଦେଖୁ।

ସଞ୍ଜ ନଇଁଲେ ଜେଜେମା ମୋତେ ପାଖକୁ ଡାକେ। ହାତରେ କାର୍ତ୍ତିକ ପୁରାଣ ବହିଟି ବଢ଼େଇ ଦେଇ କହେ, "ପଢ଼ ବାବୁ, ମୁଁ ଶୁଣେ।" ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସୁର ଧରି ପୁରାଣ ପଢ଼େ, ଜେଜେମା ଆଖି ବୁଜି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ସେହି ଭକ୍ତିରସରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ। ସେ ସମୟର ସେହି ଶାନ୍ତ ପରିବେଶ ଆଉ ପୁରାଣର ପ୍ରତିଟି ଧାଡ଼ି ମୋ ଭିତରେ ଜଣେ ସଂସ୍କାରୀ ମଣିଷ ଗଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା।

ଝୁଟି ଚିତା ପକାଇବାରେ ଜେଜେମା’ର ବୁଦ୍ଧି ଥିଲା ଅଦ୍ଭୁତ। ପୁରୁଣା ଟିଣ ଡବା ସବୁକୁ କଣ୍ଟାରେ କଣା କରି ସେଥିରେ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା, ବୃନ୍ଦାବତୀ, ବଗ-ବଗୁଲି ଆଉ ରାଧା-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିତ୍ରର ଛାପ (ଷ୍ଟେନସିଲ୍) ତିଆରି କରୁଥିଲା। ଚଉଁରା ମୂଳରେ ପିଠଉ ଦେଇ ସେହି ଡବାକୁ ବୁଲାଇ ଦେଲେ ଚଟ୍କିନା ଚମତ୍କାର ଚିତ୍ର ସବୁ ଆଙ୍କି ହୋଇଯାଉଥିଲା।

---

## ଚତୁର୍ଥ ପରିଚ୍ଛେଦ: ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତର ସ୍ନାନ ଓ ବାଲୁକା ପୂଜା

ରାତି ସେତେବେଳେ ୩ଟା। ଚାରିଆଡ଼େ ନିଶବ୍ଦ ଅନ୍ଧାର, କେବଳ କାକର ପଡ଼ିବାର ଝିପିଝିପି ଶବ୍ଦ। ସେହି ସମୟରେ ଜେଜେମା ଆଉ ସେହି ପାଞ୍ଚ ବୁଢ଼ୀ ଗାଁ ପୋଖରୀକୁ ଗାଧେଇବାକୁ ବାହାରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ହାତରେ ଥାଏ ପୂଜา ଥାଳି ଆଉ ଗାଧୋଇବା ଲୁଗା। ପୋଖରୀ ତୁଠରେ ଶୀତୁଆ ପବନକୁ ଖାତିର ନକରି ବୁଡ଼ ପକାଇ, ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଫେରନ୍ତି, ସେତେବେଳକୁ ଗାଁ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଚଳଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଉଠେ।

ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ବାଲିରେ ଚଉରା ତିଆରି କରି ବାଲୁକା ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେହି ପାଞ୍ଚ ବୁଢ଼ୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଏବଂ ହୁଳହୁଳି ଧ୍ୱନିରେ କାଶୀପୁରର ଆକାଶ ବୈକୁଣ୍ଠ ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

---

## ପଞ୍ଚମ ପରିଚ୍ଛେଦ: ସେହି ଅମୃତ ହସ୍ତର ସ୍ୱାଦ

ଜେଜେମା ହାତର ରନ୍ଧାରେ କି ଯାଦୁ ଥିଲା କେଜାଣି! କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ସେ ଯେଉଁ ହବିଷାନ୍ନ ରାନ୍ଧେ—ଅରୁଆ ଭାତ, ମୁଗ ଡାଲି, କାଙ୍କଡ଼, ସାରୁ ଆଉ ଓଉ ପଡ଼ିଥିବା ସେହି ସୁଆଦିଆ ମହୁରର ବାସ୍ନା ପୂରା ପଡ଼ିଶା ଘର କାହିଁକି, ପୂରା ସାହିକୁ ମହକାଇ ଦିଏ।

ଘିଅ ଆଉ ଜୀରା-ମରିଚର ସେହି ସୁଗନ୍ଧ ଏତେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଥିଲା ଯେ, ଗାଁର ଅନେକ ଲୋକ ନିଜ ନିଜ ଘରୁ 'ଚଞ୍ଚା' (ପିତ୍ତଳ ବା କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ର) ପଠାନ୍ତି ଜେଜେମା ହାତର ହବିଷ ଟିକିଏ ପାଇବା ପାଇଁ। ଜେଜେମା ବି କାହାକୁ ନିରାଶ କରେନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାତ୍ରରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ପ୍ରସାଦ ବାଢ଼ିଦିଏ।

---

## ଉପସଂହାର: ସମୟର କାନ୍ଥ ଓ ଦାଦା ମା’

ଆଜି ବି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସୁଛି। କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ପୃଷ୍ଠା ଓଲଟିଲେ ପୁଣି ସେହି ପବିତ୍ର ମାସର ଆଗମନ ହେଉଛି। କିନ୍ତୁ ଆଜିର କାର୍ତ୍ତିକ ଆଉ ସେଦିନର କାର୍ତ୍ତିକ ଭିତରେ ଅନେକ ଫରକ୍, ଆକାଶ ପାତାଳର ତଫାତ୍।

ସେହି ପାଞ୍ଚଜଣ ପବିତ୍ର ବୁଢ଼ୀଙ୍କ ଭିତରୁ ଆଜି କେବଳ **"ଦାଦା ମା’"** ହିଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ସେ ଆଜି ବି ସେହି ପୁରୁଣା ଦିନର ସ୍ମୃତିକୁ ନିଜ ଭିତରେ ସାଉଁଟି ରଖିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମନେହୁଏ, ସତେ ଯେମିତି କାଶୀପୁରର ସେହି ଅତୀତ ଗୌରବ ଆଜି ବି ତାଙ୍କ ରୂପରେ ଚେଇଁ ରହିଛି। ବାକି ସମସ୍ତେ ଆଜି ସ୍ମୃତିର ସେପାରିରେ।

ଜେଜେମା’ର ସେହି ତରତର ଭାବ, ପ୍ରକୃତିରୁ ରଙ୍ଗ ତିଆରି କରିବାର ସେହି କଳା, ଆଉ ଟିଣ ଡବାରେ ଛାପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର ସେହି କୌତୁହଳ ଆଜି ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍ ଆଉ ରେଡିମେଡ୍ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଚିତାର ଚାକଚକ୍ୟ ଭିତରେ ହଜିଯାଇଛି। ଘରର କୋଣରେ ପଡ଼ିଥିବା ସେହି ପୁରୁଣା କାର୍ତ୍ତିକ ପୁରାଣ ବହିଟିକୁ ଦେଖିଲେ ଆଜି ବି ଆଖି କୋଣରୁ ଦୁଇ ଟୋପା ଲୁହ ଝରିପଡ଼େ। ସମୟ ଆଗକୁ ଚାଲିଯାଇଛି ସତ, ହେଲେ କାଶୀପୁର ଗାଁର ସେହି ଶୈଶବର କାର୍ତ୍ତିକ, ଆକାଶ ଦୀପର ସେହି ସ୍ନିଗ୍ଧ ଆଲୋକ ଆଉ ଜେଜେମା ହାତର ସେହି ମହୁରର ବାସ୍ନା ମୋ ସ୍ମୃତିର ମୁକୁରରେ ସଦା ସର୍ବଦା ପାଇଁ ଅମର ହୋଇ ରହିବ।

ମାନସ କୁମାର ସାହୁ