କାଶୀପୁରର ପ୍ରଜା ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ବିପ୍ଳବର ଅକୁହା କାହାଣୀ

 କାଶୀପୁର କାହାଣୀ ୧୨

---

# ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରୁ: କାଶୀପୁରର ପ୍ରଜା ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ବିପ୍ଳବର ଅକୁହା କାହାଣୀ

ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏବଂ ଗଡ଼ଜାତ ପ୍ରଜା ଆନ୍ଦୋଳନର ଇତିହାସ ଅନେକ ନିଆରା କାହାଣୀରେ ସମୃଦ୍ଧ। ସେହିଭଳି ଏକ ସ୍ମରଣୀୟ ତଥା ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି ରାୟଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର କାଶୀପୁର ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଜା ବିଦ୍ରୋହ। କଳାହାଣ୍ଡି ଇଷ୍ଟେଟ୍ ଅଧୀନରେ ଥିବା ଏହି ଜମିଦାରୀ ରାଜ୍ୟରେ ଶୋଷଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ମହାସ୍ରୋତରେ ମିଶି ଏକ ନୂତନ ଇତିହାସ ରଚନା କରିଥିଲା।

### ଅନ୍ଧକାରର ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା

ସେତେବେଳେ କାଶୀପୁର ଅଞ୍ଚଳର ଜନସାଧାରଣ ଥିଲେ ଅତି ସରଳ, ନିରୀହ, ଭୟାଳୁ ଏବଂ ଧର୍ମଭୀରୁ। ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ସ୍ପର୍ଶ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜମାରୁ ଛୁଇଁ ନଥିଲା। ସ୍ଥିତି ଏପରି ଥିଲା ଯେ, ସହରୀ ବାହ୍ୟ ଜଗତର କୌଣସି ଧୋତି-କୁର୍ତ୍ତା ପିନ୍ଧା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଲୋକେ ପ୍ରାଣ ଭୟରେ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଘର ଭିତରେ ଆତ୍ମଗୋପନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସରଳତାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଠି, ବେକାରୀ ଓ ଗାଲା ଭଳି ଅମାନୁଷିକ ପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ଅଞ୍ଚଳବାସୀ ନିଜ ଘରୁ ଖାଦ୍ୟ ପେୟ ନେଇ ବିନା ମୂଲ୍ୟରେ ଦିନ ଦିନ ଧରି ଶ୍ରମ ଦାନ କରୁଥିଲେ।

ତେବେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ କାଶୀପୁରର ତତ୍କାଳୀନ ରାଜା ଥିଲେ ପ୍ରଜାବତ୍ସଲ। ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦୁଃଖସୁଖକୁ ବୁଝୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଳାହାଣ୍ଡି ଦରବାର ଓ ଇଂରେଜ ପ୍ରଶାସନର ଚାପ ଯୋଗୁଁ ଅତ୍ୟାଚାର ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।

### ରାଜମାତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ବିପ୍ଳବର ପ୍ରଥମ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ

ଏହି ସମସ୍ତ ଅତ୍ୟାଚାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜନସାଧାରଣ ଶେଷରେ କାଶୀପୁରର ରାଜମାତା ସମ୍ଭୁପ୍ରୀୟ ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ରାଜମାତା ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ବୁଝିବା ସହ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂସ୍କାର ଆଣିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ମହିଳାମାନେ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିବା ମଧ୍ୟ ଜାଣି ନଥିଲେ; ରାଜମାତା ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଗାଁ ଗାଁ ବୁଲି ସେମାନଙ୍କୁ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିବା ଶିଖାଇଥିଲେ।

* ୧୦ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୩୯: ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ କମିଟି ଗଠନ

ରାଜମାତା ସମ୍ଭୁପ୍ରୀୟ ଦେବୀ ଗାଁର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ନେଇ ରାଜପ୍ରାସାଦ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗୁପ୍ତ ବୈଠକର ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ। ଏହି ବୈଠକରେ 'ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ କମିଟି' ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ନାମ ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ିବା।

* ୧୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୦: ଦ୍ୱିତୀୟ ବୈଠକ ଓ କଂଗ୍ରେସର ବାର୍ତ୍ତା

କମିଟିର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୈଠକ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଗଲା ଯେ କାଶୀପୁରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରପଲ୍ଲୀରେ କଂଗ୍ରେସ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କରାଯିବ।

* ୦୩ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୪୧: ପ୍ରଥମ ଖୋଲା ସଭା ଓ ସତ୍ୟାଗ୍ରହର ଆହ୍ୱାନ

ଟିକିରି ଗୋକୁଲମୁଣ୍ଡା ଗ୍ରାମର ଏକ ଆମ୍ବତୋଟାରେ ପ୍ରଥମ କରି ଏକ ବିରାଟ ଖୋଲା ବୈଠକ ହେଲା। ଶ୍ରୀ ବିନାୟକ ମିଶ୍ର ଏହି ସଭାର ସଭାପତିତ୍ୱ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଗୁକିଗୁମାର ବିପ୍ଳବୀ ଶ୍ରୀ ପଦ୍ମ ଲୋଚନ ପାତ୍ରଙ୍କୁ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ପରେ ବିପ୍ଳବର ବହ୍ନି ଜଳିଉଠିଲା ଏବଂ ଭୟରେ ଶାସକ ଗୋଷ୍ଠୀ ବେଠି ପ୍ରଥା ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।

* ୩୧ ମେ ୧୯୪୨: ବିନାୟକ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଗିରଫଦାରୀ

ଆନ୍ଦୋଳନ ବ୍ୟାପକ ହୋଇ କଳାହାଣ୍ଡି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ମୁଖ୍ୟ ନେତା ଶ୍ରୀ ବିନାୟକ ମିଶ୍ରଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଗଲା। ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉଗ୍ର ଅସନ୍ତୋଷ ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କୁ ୨୦୦ ଟଙ୍କା ଜୋରିମାନା କରି ଛାଡ଼ି ଦିଆଗଲା ସତ, ହେଲେ ସାଧାରଣ କର୍ମୀଙ୍କ ଉପରେ ଶାସକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର କରିଥିଲେ।

### ରାଜାଙ୍କ ବଳିଦାନ ଓ ଆଦିବାସୀ ସେବା ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା

ଏହି ସଂଗ୍ରାମରେ କାଶୀପୁର ଜମିଦାର ରାଜା ରୁଦ୍ର ପ୍ରତାପଙ୍କ ସକ୍ରିୟ ସମର୍ଥନ ରହିଥିଲା। ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବାରୁ କଳାହାଣ୍ଡି ଦରବାର ତାଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ଶେଷରେ **୧ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୫**ରେ ରାଜା ରୁଦ୍ର ପ୍ରତାପଙ୍କୁ କ୍ଷମତାଚ୍ୟୁତ କରାଯାଇ ଇଷ୍ଟେଟ୍ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ହାତରେ ଦାୟିତ୍ୱ ନ୍ୟସ୍ତ କରାଗଲା।

କାଶୀପୁରର ଏହି ସମସ୍ତ ଖବର ନିୟମିତ ଭାବେ 'ଓଡ଼ିଶା ଗଡ଼ଜାତ ପ୍ରଜା ମଣ୍ଡଳ' ପତ୍ରପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା। ବିପ୍ଳବକୁ ଆହୁରି ସଂଗଠିତ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ କିଛି ଜନନେତା କଟକ ଯାଇ ସ୍ୱରାଜ ଆନ୍ଦୋଳନର ପୁରୋଧା ଡ. ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ, ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସ, ନବକୃଷ୍ଣ ଚୌଧୁରୀ, ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀ ଏବଂ ସଦାଶିବ ତ୍ରିପାଠୀଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।

ଏହି ଆଲୋଚନା ପରେ, ସ୍ଥାନୀୟ ନେତା **ଶ୍ରୀ ଆପୁଡୁ ସାହୁ** ନିଜ ସରକାରୀ ଚାକିରିରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କରି ନେତୃତ୍ୱରେ **୭ ଜୁନ୍ ୧୯୪୬**ରେ କାଶୀପୁରଠାରେ **‘ଆଦିବାସୀ ସେବା ମଣ୍ଡଳ’** ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅଞ୍ଚଳର ଶିକ୍ଷା, ସଂସ୍କାର ଏବଂ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମାଧ୍ୟମ ସାଜିଥିଲା।

---

କ୍ରମଶଃ

ମାନସ କୁମାର ସାହୁ