ସଞ୍ଜବତୀର ସେପାରିେ

 କାଶୀପୁର କାହାଣୀ-୧୪

# ସଞ୍ଜବତୀର ସେପାରିେ**

## ୧. କାଶୀପୁରର ସେହି ଦୁଆର

କାଶୀପୁର ଗାଁର ମଝି ପଡ଼ାରେ ଆମ ଘରୁ ମାତ୍ର ଦୁଇ-ତିନିଟା ଘର ଛାଡ଼ି କାହ୍ନୁ ଦାଦାଙ୍କ ସେହି ପୁରୁଣା ଝାଟିମାଟିର ଚାଳ ଛପର ଘର। ଦାଣ୍ଡ ଦୁଆରେ ସବୁବେଳେ ଲାଗି ରହିଥାଏ ଦୁଃଖ ଆଉ ଅଭାବର ଅନ୍ଧାର। କିନ୍ତୁ ସେହି ଅନ୍ଧାର ଭିତରେ ବି ଜଣେ ଜାଜ୍ୱଲ୍ୟମାନ ପ୍ରତିଭା ଥିଲେ—କାହ୍ନୁ ଦାଦାଙ୍କ ଆଈ। ବୟସର ଭାରରେ ନଇଁ ପଡ଼ିଥିବା ଶରୀର, ଆଖିରେ ଥିଲା ଅଦମ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ। ସାରା କାଶୀପୁର ଜାଣେ, ସେ ଘରେ ଚୁଲି ଜଳୁ କି ନଜଳୁ, ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ସେହି ପବିତ୍ର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ଆସିଲେ ଆଈଙ୍କ ସଂସାର ଯେମିତି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଏକ ନୂଆ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗେଇ ହୋଇଯାଏ। ସେହି ଦିନଟି ଥିଲା ଦୂତିବାହନ ପୂଜା ବା ଜିତିଆ ଓଷାର ପବିତ୍ର ଦିନ।

## ୨. ଅଭାବର ନିଷ୍ଠା

ଘରେ ଚାଉଳ ଗଣ୍ଡେ ନଥିବ, ହେଲେ ଆଈ କାହ୍ନୁ ଦାଦାଙ୍କକୁ ସଜବାଜ କରିବାକୁ ସକାଳୁ ଡାକ ପକାନ୍ତି। ଗାଁ ପୋଖରୀ ତୁଠରୁ ଚିକ୍‌ଣ ମାଟି ଆଣି ଆଈ ନିଜ ହାତରେ ଗଢ଼ନ୍ତି ଭଗବାନ ଜୀମୂତବାହନ, ଚିଲ ଏବଂ ଶିଆଳୀର ମୂର୍ତ୍ତି। କେଉଁଠୁ ଆଖୁ ଗଛ ତ କେଉଁଠୁ ଓଷା ଖଇ, ସବୁ ଅଭାବ ସତ୍ତ୍ୱେ ଆଈଙ୍କ ପୂଜାଥାଳି କେବେ ଉଣା ପଡ଼େନାହିଁ। ସାରା ଦିନ ନିର୍ଜଳା ଉପବାସ ରହି, ସଞ୍ଜ ନଇଁଲେ ଯେତେବେଳେ ଆଈ ତୁଳସୀ ଚଉରା ମୂଳେ ଖୋଳାଯାଇଥିବା ଛୋଟ ପୁଷ୍କରିଣୀ କୂଳରେ ବସି ଜିତିଆର ବ୍ରତକଥା ପଢ଼ନ୍ତି, ତାଙ୍କ କଣ୍ଠର ସେହି ଆକୁଳ ସ୍ୱର ଆମ ଘର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭିଯାଏ। ଚิଲ-ଶିଆଳୀର ସେହି ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଶୁଣୁ ଶୁଣୁ କାଶୀପୁରର ପିଲାମାନେ ଆଈଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ଜମା ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେ ସ୍ୱରରେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କେବଳ ଆଶୀର୍ବାଦ ନଥିଲା, ଥିଲା ଏକ ନିଷ୍ଠାପୂତ ତପସ୍ୟା। ପରଦିନ ସକାଳୁ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା ହୋଇଥିବା ଜିତିଆ ସୂତାକୁ ନାତିମାନଙ୍କ ବେକରେ ବାନ୍ଧିଦେଲା ବେଳେ ଆଈଙ୍କ ଆଖିରେ ଯେଉଁ ତୃପ୍ତି ଥାଏ, ତାହା ଆଗରେ ସଂସାରର ସବୁ ସମ୍ପତ୍ତି ତୁଚ୍ଛ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

## ୩. ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ

କାଳକ୍ରମେ ସମୟର ଚକ ବଦଳିଲା। ଦିନେ ଯେଉଁ ନିଷ୍ଠାର ପ୍ରଦୀପ ସାରା କାଶୀପୁର ଗାଁକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲା, ସେହି ଆଈ ଦିନେ ସଦାଦିନ ପାଇଁ ଆଖି ବୁଜିଲେ। ଆଈଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ କାହ୍ନୁ ଦାଦାଙ୍କ ପରିବାରର ଚିତ୍ରପଟ ବି ବଦଳିଗଲା। ପିଲାମାନେ ପଢ଼ାପଢ଼ି କରି ଆଜି ସହରରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାକିରି କଲେ। ନିଜ ପରିଶ୍ରମ ବଳରେ ସେମାନେ ସେହି ପୁରୁଣା ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ସଦାଦିନ ପାଇଁ ଦୂର କରିଦେଲେ। ଆଜି ସେହି ଝାଟିମାଟି ଘର ଜାଗାରେ ଆକାଶଛୁଆଁ ପକ୍କାଘର ଠିଆ ହୋଇଛି, ଚଟାଣରେ ଚିକ୍କଣ ମାର୍ବଲ ପଡ଼ିଛି। ସମାଜର ପ୍ରଗତି ଏବଂ ପରିବାରର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

## ୪. ସେହି ଶୂନ୍ୟତା ଓ ନୂତନ ବାସ୍ତବତା

କିନ୍ତୁ ସବୁ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସମୃଦ୍ଧି ଭିତରେ, ଆଜି ସେହି ଘରେ ଏକ ବିରାଟ ଅଭାବ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ସେହି ଅଭାବ ହେଉଛି ସେହି ପବିତ୍ର ଦୂତିବାହନ ପୂଜାର, ଯାହାକୁ ଦିନେ ଆଈ ନିଜର ସବୁ ଅଭାବ ସତ୍ତ୍ୱେ ଜାବୁଡ଼ି ଧରିଥିଲେ। ଆଜିର ବ୍ୟସ୍ତବହୁଳ ଜୀବନଶୈଳୀ, କର୍ମମୟ ସମୟର ଚାପ ଏବଂ ସହରୀକରଣ ଭିତରେ ସେହି କଠିନ ନିର୍ଜଳା ବ୍ରତ ଓ ପୂଜାର ଜଟିଳ ବିଧିବିଧାନକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପାଳନ କରିବା ନୂଆ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ସହଜ ହେଉନାହିଁ। ସହରର ବନ୍ଦ କୋଠରୀ ଭିତରେ କିମ୍ବା ମାର୍ବଲ ଚଟାଣ ଉପରେ ଗାଁର ସେହି ଆଖୁ ଗଛ, ମୂର୍ତ୍ତି ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ପୋଖରୀ ମାଟି କିମ୍ବା ଓଷା ଖଇ ଯୋଗାଡ଼ କରିବା ଏକ ପ୍ରକାର କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ବ୍ୟାପାର। ଏହା କାହାରି ଅବହେଳା ବା ଦୋଷ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ସମୟର ବାସ୍ତବତା। ଆଈଙ୍କ ସମୟରେ ଓଷା-ବ୍ରତ ଥିଲା ସାମାଜିକ ଜୀବନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ, ଆଉ ଆଜିର ସମୟରେ ଜୀବିକା ଏବଂ ସଂଗ୍ରାମ ହେଉଛି ବଞ୍ଚିବାର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର।

## ୫. ଅକ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ ସ୍ମୃତି

ଆଜି ବି ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ସେହି ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ଆସିଲେ, କାହ୍ନୁ ଦାଦାଙ୍କ ସେହି କୋଠାଘର ଦେଇ ଗଲାବେଳେ ମନ ଭାରି ଶୂନ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗେ। କାଶୀପୁର ଗାଁର ସଞ୍ଜଟା ଆଜି ନୀରବ। ସେହି ପୂଜା ଆଜି ଗାଁରୁ ହୁଏତ ସ୍ୱରୂପ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲୋପ ପାଇଯାଇଛି, ନା ଅଛି ସେହି ମାଟିର ପୋଖରୀ ନା ସେହି ଜିତିଆ ସୂତା। କିନ୍ତୁ ଏକ ନିରପେକ୍ଷ ସତ୍ୟ ଏହା ମଧ୍ୟ ଯେ, ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଜଣେ ମାଆର ଯେଉଁ ଅନାବିଳ ସ୍ନେହ, ତ୍ୟାଗ ଓ ସୁରକ୍ଷାର ଭାବନା ଆଈଙ୍କ ମନରେ ଥିଲା, ସେହି ସେମାନ ଭାବନା ଆଜି ବି ନୂଆ ପିଢ଼ିର ମାଆମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅକ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି। ସମୟ ବଦଳିଛି, ଅଭାବର ସ୍ୱରୂପ ବଦଳିଛି, ଏବଂ ପରମ୍ପରା ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଶୈଳୀଟି ମଧ୍ୟ ବଦଳି ଯାଇଛି। ଆଈଙ୍କ ସେହି ସଞ୍ଜବତୀର ସ୍ମୃତି ଆଜି ବି ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସନ୍ତକ ହୋଇ ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରେ ସାଇତି ହୋଇ ରହିଛି।

## ୬. ଦୂତି' ନାଁର ସେହି ମିଠା ସ୍ମୃତି

ଦୂତିବାହନ ପୂଜାର ଏହି ନିଷ୍ଠା ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ କେବଳ କାହ୍ନୁ ଦାଦାଙ୍କ ଘରେ ସୀମିତ ନଥିଲା, ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଆମ ଘର ଉପରେ ବି ପଡ଼ିଥିଲା। ଏହି ପୂଜା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ମୋ ଜେଜେମା’ ଆମ ବଡ଼ ଭାଇକୁ ଭାରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ 'ଦୂତି' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ। ଭଗବାନ ଦୂତବାହନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ସଦାବେଳେ ଭାଇ ସାଙ୍ଗରେ ରହୁ—ଏଇଆ ଥିଲା ଜେଜେମା’ଙ୍କ ମନର ଭାବନା। ଜେଜେମା’ ଜୀବିତ ଥିବା ଯାଏଁ ସେହି ନାଁଟା ଘରେ ସବୁବେଳେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେଉଥିଲା। ହେଲେ ସମୟ ବଦଳିବା ସହ, ଜେଜେମା’ଙ୍କ ପରେ ଭାଇକୁ ଆଉ ସେହି ନାଁରେ କେହି କେବେ ଡାକିଲେ ନାହିଁ। 'ଦୂତି' ନାଁଟି ଯେମିତି ଜେଜେମା’ଙ୍କ ସହ ଆମ ପରିବାରର ଏକ ଗୋପନ ସ୍ମୃତି ହୋଇ ରହିଗଲା।

ମାନସ କୁମାର ସାହୁ